Ер юзюндеги топуракъланы алтысындан бир пайын Россия елеген. Белгили себеплеге гёре, шону 30 проценти тюгюл юрт хозяйствону талаплары учун пайдаландырылмай…

Айлана якъдагъы къыйынлы гьалланы ва шоланы натижасында тувулунагъан гьар тюрлю борчланы яшавгъа чыгъармакъ учун белгиленген агьамиятлы пачалыкъ программаланы арасында «Агропромышленный тармакъны асувлулугъу учун» деген милли борч – лап да аслусу. Демек, пачалыкъны ва халкъны сурсат аманлыгъын болдурув – бугюнню баш масъаласы. Шогъар байлавлу милли борчлар, пачалыкъ проектлер бизин аграр республикабызда некъадар яшавгъа чыгъарыла деген сорав тувулуна.

Агропромышленный тармакъны оьсдюрювде ерли имканлыкълар не даражада къоллана?
Уьстде эсгерилген шолай масъалалагъа, ишлени барышына ва натижаларына байлавлу болуп бизин мухбирибиз бугюнлерде ДР-ни юрт хозяйство ва сурсат министри Мухтарбий Ажеков булан лакъырлашгъан.

Топуракъ – баш байлыгъыбыз

– Мухтарбий Къошманбетович, топуракъ – бизин баш байлы­гъыбыз. Сизин гёзюгюзден къара­гъанда байлыгъыбызны имканлыкълары Дагъыстанда асувлу кюйде къолланамы?
– Бизин ­республикабызны агропромышленный тармагъыны мердешли саниятларыны арасында юзюмчюлюк, бавчулукъ, ашлыкълар оьсдюрюв булан янаша чалтик ­оьсдюрюв, гьайванчылыкъ, балыкъчылыкъ, къушчулукъ айрыча якълав таба. Айтмагъа сюегеним, бар имканлыкълардан асувлу кюйде пайдаланмакъ учун гьаракат да этиле.

– 2022-нчи йылда юзюмчюлюкню оьсдюрювню ва чагъырлар гьазирлевню масъалаларына къарай­гъан «Дагвино» комитет янгыдан къурулду. Шо къурумну алдына гьалиги заманда салынгъан борчланы гьакъында не айтмагъа бажарыла?

– Юзюмчюлюк – бизин республикабызны экономикасын белгилейген ва бюджетге ломай къошум этеген хайырлы тармакъ. Дагъыстанны агропромышленный комплексини оьзге тармакъларын оьсдюрмеге де юзюмчюлюкден алынагъан гелимлер кёмек эте. Дагъыстанда татли емишни оьсдюрювде алдан берли бай сынав топлангъан. Янгыдан къурулгъан комитетни алдына салынгъан борч да – топуракъланы асувлу кюйде пайдаландырывну кюрчюсюнде, юзюмчюлюкню оьсдюрюв ва янгы иш ерлени болдурув. Артдагъы маълуматлар аян этеген кюйде, Дагъыстанда Россияны юзюмлюклерини 30 проценти ерлешген. Дагъы да ачыкъ этип айтсакъ, 27 минг гектаргъа ювукъ майданларда юзюм борла оьсдюрюле. Шону да 20 минг гектардан къолай майданлары толу кюйде тюшюм бере. Шону учун йылдан-йылгъа юзюмчюлюкню асувлулугъун артдырывгъа тергев де арта.

Юзюмлюклени 30 проценти – Дагъыстанда

– Юзюм оьсдюрюв авур буса да, тек оьзю абурлу саният. Шо касбугъа къуллукъ этегенлени гьа­къында не айтмагъа сюер эдигиз?

–Дагъыстандагъы юзюмлюклени 16 минг гектар майданы – юрт хозяйство предприятиелени къоллавунда. Ерлерде сабанчы-фермер ва онгача хозяйстволар 3500 гектарда борлалагъа къуллукъ эте. 6 минг гектарындан къолай майданы айрыча абзар агьлюлеге (ЛПХ) бегетилинген. Шо ишде оланы къайсын алсакъ да, бай сынав ­топлангъан.

– Юзюм борланы оьсдюрмек учун кёп харж тарыкъ бола. Пачалыкъны янындан юзюмчюлеге харж булан кёмек этилинеми?

– Борла орнатагъанлагъа ва юзюмлюклер толу тюшюм бергинче олагъа къуллукъ этегенлеге чыкъгъан харжларыны 80 проценти пачалыкъны янындан къайтарыла. Шо масъала булан гележекде «Дагвино» машгъул болажакъ. 2022-нчи йылда пачалыкъ кёмек гьисапда 600 миллионгъа ювукъ акъча маялар пайдаландырылгъан. Шону 500 миллиону федерал бюджетден айырылгъан эди.
Гележекде бизин республикабызда сайламлы тюшюмлер оьсдюрмек учун йылда 2 миллиондан да къолай къыйылгъан борлалар гьазирлейген питомниклени къурма умут этилине.

– Гьайванчылыкъ тармакъда тувулунгъан гьал нечикдир, акъкъатыкълар, эт оьсдюрювде къолда этилинеген натижалар рази къалдырамы?

– Бизин республикабызда гьайванчылыкъда чалышагъан далапчы тайпаланы (КФХ-ланы ва ЛПХ-ланы) гьаракаты булан акъкъатыкъланы ва этни 60 проценти болдурула. Савлай республикабызда 4,5 миллион мал ва 900 мингге ювукъ тувар сакълана. Натижалар да эт, сют болдурувда айлана якъдагъы талаплагъа гёре йыл сайын артып тура.

– Юрт хозяйство продукция оьс­дюрюв булан машгъул болагъан­ланы талапларына, ­ онгайлы къуллукъларын болдурувгъа берилеген тергев нечикдир?

– Овощлар оьсдюрюв булан машгъул болагъан ЛПХ-лагъа да пачалыкъны янындан 2023-нчю йылдан тутуп харж якъдан къайтарыш этилинежек. Оьсюмлюкчюлюк тармакъда чалышагъан къуллукъчуланы талапларын гьисапгъа алып, 150 минг тон емишлени ва авлакъ ниъматланы сакълавгъа салагъан холодильник имаратланы къурмагъа ва пай-даландырывгъа бермеге умут этилине. Гьалиги имканлыкълагъа гёре 100 минг тонну сакъламагъа бажарыла. Шолайлыкъда, янгы иш ерлер ачыла ва къоллавчуланы базарларындагъы багьалар ёрукълашдырыла.
Тюзюн айтгъанда, гьайванчылыкъ, къушчулукъ тармакъларда мугькам ем база болдурувгъа толу тергев етишмей. Гёчювюл гьайванчылыкъда шогъар байлавлу четимликлер бар. Отлавлукъланы асувлу кюйде къоллавда экология талап­лагъа арт бермеге ярамай.

Тек не этерсен, йиберилген кемчиликлени натижасында рес-публикабызны темиркъазыкъ боюнда Къызлар отлавлукъларда ва Ногъай районда 150 минг гектар отлавлукълар къайырчакълагъа дёнген, 300 минг гектарына да къоркъунчлукъ тувулунгъан. Шо да топуракъланы асувсуз кюйде къоллайгъанланы «чалышывундан» гьасил бола. Бугюнлерде шо масъалагъа байлавлу болуп Кочубей бойда генгеш оьтгермеге гёз алгъа тутулгъан ва ишчи комитет къурулгъан.

– Артдагъы йылларда чалтик оьсдюрювде имканлыкълар нечик пайдаландырыла?

– 2022-нчи йылда Дагъыстанда чалтик чеклерден 138 минг тонгъа ювукъ тюшюм къайтарылгъан. Шо да савлай Россияда Краснодар крайдан сонг – лап да гёрмекли натижа. 2021-нчи йыл булан тенглешдиргенде чалтикни тюшюмю 15 процентге кёп болгъан. Арадан оьтген бир йылны ичинде 5 минг гектарда чалтик чачылагъан чеклер янгыртылып пайдаландырывгъа берилди. ­Республикабызда орта гьисапда гьар гектардан 43-47 центнер акъ бюртюк басылгъан. Къызлар бойдагъы янгы къайдалагъа гёчюп иш гёреген предприятиелерде чалтик чеклени гьар гектарындан 80 центнерге ювукъ тюшюм къайтарылагъаны гьакъда айрыча эсгермеге тюше. Шо райондагъы «Мареновский» деген ихтиярлары дазуландырылгъан жамиятда (ООО) ва оьзге предприятиелерде бир сменде 250 тон чалтик тазалама бажарыла. Айтагъаныкъ, алда йимик чалтикни тазаламакъ учун Краснодар крайгъа ёл чыгъагъанлар кемий. Шо да продукцияны оьзюне токътайгъан багьаларын тёбенлешдире. Чалтик оьсдюрювде Къызлар, Тарумов ва Бабаюрт районларда чеклер асувлу кюйде пайдаландырыла.

Республиканы йыл сайын оьсеген тармагъы

– Бавчулукъ да – аграр респуб­ликада мердешли тармакъ. Оьтген девюрде емиш тереклер бийлеген майданлар, къайтарылагъан тюшюмлер къолай болса да, сонггъу йылларда кемчиликлеге ёл берилди. Гьалиги заманда къолдан чыгъарылгъан имканлыкъланы янгыдан яшавгъа къайтармакъ учун не йимик чаралар гёрюле?

– Дагъыстандагъы табии шартлар оьсюмлюкчюлюкню оьзге тармакъларына йимик, бавчулукъну оьсдюрмеге де болушлукъ эте. Буссагьатгъы вакътиде толу тюшюм береген емиш бавлар Дагъыстанда 25,2 минг гектар майданда ерлешген. Гьар гектарындан 90 центнерге ювукъ тюшюм къайтарыла. Савлай Дагъыстанда 2022-нчи йылда 200 минг тондан къолай емиш алынды. Бавларда 50 минг тон алма, 40 минг тон кюреге, 21 минг тон шаптал ва шолай оьзге тюрлю емишлер оьсдюрюлдю. Бавланы 60 проценти Къыбла Дагъыстандагъы районланы топуракъларында ерлешген. Хасавюрт, Гергебил, Буйнакск районда да бавчулукъ мердешли тармакъ санала. Артдагъы йылларда юзюмчюлюкню оьсдюрювге йимик, пачалыкъны янындан бавчулагъа да харж булан кёмек этилине.

– Бавчулукъ, юзюмчюлюк, гьайванчылыкъ ва шолай оьзге тармакълар туризмни оьсдюрмеге не йимик имканлыкълар ярата?

– Россияны оьзге регионларында йимик Дагъыстанда да ич туризмни оьсдюрювге къуршалгъанланы пачалыкъ харж булан якълай, кёмек болдура. Муна шо саялы да, юрт ерлерде туристлер учун гьар тюрлю онгайлы къуллукъланы болдурув агьамиятлы. ДР-ни туризмни ва халкъ саниятларыны министерлиги булан байлавлукъда иш гёрмесек бажарылмай. Неге десегиз, туризм юрт ерлерде далапчылыкъ булан машгъул бола­гъанлагъа къазанмагъа ва иш ерлени ачмагъа имканлыкълар ярата…

– Дагъыстан аграр республика гьисапда янгыз ич талапланы яшавгъа чыгъарыв булан дазуланмай. Айтагъаныкъ, экспорт учун да чалыша. Шо гьакъда не айтмагъа бажарыла?

– Дагъыстандан тыш пачалыкълагъа, гертиден де, гьар тюрлю сурсат маллар ва ичкилер йибериле. Мисал учун, Австралиягъа, арап пачалыкълагъа, Азербайжангъа, Ирангъа, Орта Азиядагъы республикалагъа сатыла. Къазанчы да юрт хозяйство загьматчылагъа хайыр гелтире. Арадан оьтген бир йылны ичинде Дагъыстан Иракъгъа 20 миллион долларгъа сурсат маллар йибергени гьакъда айрыча эсгерме тюше. Тышдагъы къоллавчулагъа, мисал учун айтгъанда, Китайгъа аслу гьалда дюгю, эт ва емишлерден гьазирленген соклар, гьюрбеч кёп йибериле.

Алдыбыздагъы ­агьамиятлы борчлар

– Мухтарбий Къошманбетович, гележекге байлавлу болуп аграр тармакъда не йимик агьамиятлы борчлар токътагъан?

– Юзюмлюклени майданларын генглешдире туруп, йылда къайтарылагъан тюшюмлени къадарын 300 минг тонгъа етишдирмеге умут этилине. Бавчулукъда, овощлар, картоп оьсдюрювде де оьсювню ёллары ахтарыла ва танглана. Чалтик оьс­дюрюлеген чеклени майданларын артдырып, къайтарылагъан тюшюмню 150 минг тонгъа етишдирмеге ва шону 90 процентин республикабызда тазаламагъа да токъташгъанбыз. Шону булан янаша авлакъ ниъматланы, емишлени ва юзюмню 150 минг тоннасын сакълавгъа салагъан холодильник имаратланы къурмагъа ва пайдаландырывгъа бермеге герек. Айлана якъдагъы къоллавчуланы талапларын гьисапгъа алып, сурсат малланы багьаларын ёрукълашдырыв да ойлашдыра. Уьстде де эсгерилген йимик, халкъны ва пачалыкъны сурсат аманлыгъын болдурмакъ учун юрт хозяйство топуракъланы дагъы да асувлу кюйде къолламагъа тарыкъ болажакъ. Бугюнлерде язлыкъланы 225 гектаргъа чачывгъа да аслу тергев, гючлер бакъдырыла.

– Алгъа салынгъан агьамиятлы борчланы яшавгъа чыгъармакъ учун юрюлеген гьаракатыгъызда сизин министерликни коллективине ва бары да юрт хозяйство къуллукъчулагъа савлукъ булан аманлыкъ ёрайбыз.

– Савбол.

Гьазирлеген Къ. КЪАРАЕВ.